Al meer dan 170 jaar actief voor wonen in Den Haag
Al sinds 1854 zet de Koninklijke Haagse Woningvereniging zich in voor goede, betaalbare woningen. Wat begon met de bouw van arbeiderswoningen is uitgegroeid tot een veelzijdig woningbezit, van monumentale Haagse hofjes tot moderne appartementen. De Vereniging heeft geen winstoogmerk. Dat geeft ons de ruimte om verder te kijken dan vandaag: historische woningen behouden, bestaande gebouwen een nieuwe bestemming geven en blijven investeren in betaalbaar wonen voor mensen met maatschappelijke beroepen.
Achter de Vereniging staan een betrokken bestuur, een team van medewerkers en ongeveer honderd leden die zich vrijwillig inzetten. Samen houden wij een bijzonder Haags initiatief levend, met dezelfde maatschappelijke overtuiging als bij de oprichting, maar met oog voor de woonbehoeften van nu en morgen.
Van arbeiderswoningen tot Haagse hofjes: ruim 170 jaar woninggeschiedenis
In 1854 begonnen vijf Hagenaars, oud-studenten van de Universiteit Leiden, aan een bijzonder initiatief. Zij wilden de slechte woonomstandigheden van arbeiders verbeteren door goede, gezonde, betaalbare huizen te bouwen. Dit was het begin van de Koninklijke Haagse Woningvereniging. Nu, 170 jaar later, bestaat de Vereniging nog altijd. Haar woningbezit veranderde, maar de maatschappelijke overtuiging achter de oprichting bleef al die jaren overeind.
Halverwege de negentiende eeuw verandert Den Haag snel. De stad groeit en steeds meer mensen zoeken er werk en onderdak. Voor arbeiders en hun gezinnen is het dagelijkse leven vaak zwaar. Veel mensen wonen dicht op elkaar in kleine, vochtige huizen, verscholen in hofjes en sloppen achter de deftige straten.
Frisse lucht en daglicht zijn schaars. Drinkwater komt uit putten of pompen en goede riolering ontbreekt. Besmettelijke ziekten kunnen zich daardoor gemakkelijk verspreiden. Wie weinig verdient, heeft nauwelijks mogelijkheden om zijn woonsituatie te verbeteren.
In deze tijd groeit het besef dat slechte huisvesting niet alleen een probleem is voor de bewoners zelf, maar voor de hele samenleving. Gezonde woningen kunnen ziekten voorkomen, de leefomstandigheden verbeteren en mensen meer kansen geven. Dat inzicht vormt het begin van de Koninklijke Haagse Woningvereniging van 1854.
Vijf oud-studenten nemen het initiatief
Het idee ontstaat bij de vijf oud-studenten tijdens een bezoek aan de wereldtentoonstelling van 1851 in Londen. Daar raken zij onder de indruk van nieuwe inzichten over arbeidershuisvesting. In Engeland zijn al organisaties actief die proberen de woonomstandigheden van arbeiders te verbeteren.
Terug in Nederland willen de mannen ook in Den Haag iets veranderen. Op 11 april 1853 komen zij bijeen in het huis van de douairière De la Bassecour Caan–Van der Heim aan de Lange Vijverberg 2. Daar bespreken zij hoe zij hun plannen kunnen verwezenlijken. Hun uitgangspunt is vooruitstrevend: goede huisvesting mag niet alleen bereikbaar zijn voor mensen met geld. Ook arbeiders moeten in een gezonde, betaalbare woning kunnen leven.
Op 1 maart 1854 wordt de Vereniging officieel opgericht. Daarmee behoort zij tot de pioniers van de sociale woningbouw in Nederland.
Hier staat een beschrijving.
Niet oplappen, maar nieuwe woningen bouwen
De oprichters willen aanvankelijk zowel bestaande slechte woningen verbeteren als nieuwe huizen bouwen. Al snel blijkt dat renovatie van de Haagse sloppen vaak weinig oplevert. Veel woningen staan op dichtbebouwde binnenterreinen. Zelfs na een verbouwing blijft er onvoldoende ruimte voor licht en lucht. Bovendien zouden bewoners tijdens de werkzaamheden hun huis moeten verlaten.
De Vereniging kiest daarom vooral voor nieuwbouw. Dat blijkt geen eenvoudige onderneming. Er moet grond worden gekocht, geld worden ingezameld en een geschikte indeling voor de woningen worden gevonden. De bestuursleden houden zich intensief bezig met de plannen en zoeken naar oplossingen die betaalbaar én praktisch zijn.
Zij schakelen de Haagse architect Elie Saraber in. Hij ontwerpt woningen waarin eenvoud en doelmatigheid centraal staan.
Hof Schuddegeest: het eerste succes
In 1855 worden de eerste achttien woningen van Hof Schuddegeest opgeleverd. Het project ligt aan de toenmalige Laan van Schuddegeest, in de omgeving van de huidige Javastraat.
Voor de bewoners betekenen de nieuwe huizen een grote vooruitgang. De woningen zijn klein, maar beschikken over meer daglicht, betere ventilatie en een bruikbare indeling. Het hof wordt tussen 1854 en 1856 verder uitgebouwd en groeit uit tot het eerste grote visitekaartje van de Vereniging.
De belangstelling is groot. De behoefte aan goede, betaalbare woningen blijkt veel groter dan het beschikbare aanbod. Hof Schuddegeest bestaat nog altijd. Het complex heeft inmiddels de status van rijksmonument en wordt nog steeds bewoond. Daarmee is het een tastbare herinnering aan het oorspronkelijke ideaal van de Vereniging.
Licht, lucht en schoon water
De Vereniging kijkt vanaf het begin verder dan de bouw van huizen. Ook de gezondheid en het dagelijkse leven van bewoners krijgen veel aandacht. De nieuwe huizen krijgen voorzieningen die in veel oudere arbeiderswoningen ontbreken. De Vereniging stimuleert het gebruik van schoon water en zet zich in voor betere sanitaire omstandigheden.
In 1875 zijn uiteindelijk alle woningen van de Vereniging aangesloten op de waterleiding. Dat is bijzonder in een tijd waarin veel Hagenaars nog afhankelijk zijn van pompen en putten. Ook binnenshuis probeert het bestuur veranderingen te stimuleren. Bewoners krijgen adviezen over luchten, schoonmaken en het gebruik van hun woning.
Sommige ideeën klinken tegenwoordig vanzelfsprekend. Destijds waren ze onderdeel van een bredere verandering in het denken over volksgezondheid en wonen.
Nieuwe hofjes in een groeiende stad
Na Hof Schuddegeest volgen nieuwe bouwprojecten. De Vereniging bouwt op verschillende plekken in Den Haag, zowel in uitbreidende stadswijken als dichter bij het centrum. De woningen verschillen in indeling en uitstraling. Architecten en bestuurders zoeken voortdurend naar verbeteringen. Bewoners blijken bijvoorbeeld behoefte te hebben aan meer privacy, een aparte slaapruimte en een eigen buitenplek. Die ervaringen worden meegenomen in volgende ontwerpen.
Een bekend voorbeeld is de Paramaribohof uit 1881. Het complex bestaat uit vier woonblokken met kleine voortuinen. De woningen zijn zo geplaatst dat bewoners meer eigen ruimte krijgen.
Niet alle historische hofjes zijn door de Vereniging zelf gebouwd. De hofjes aan de Schelpstraat en de Badhuisstraat ontstonden dankzij de nalatenschap van Dirk en Johanna Antonia Lammers. Zij kwamen later in het bezit van de Vereniging. Samen vormen Hof Schuddegeest, de Paramaribohof, Hof Schelpstraat en Hof Badhuisstraat een bijzonder deel van de Haagse woninggeschiedenis.
Betaalbaar wonen vraagt om keuzes
De Vereniging staat vanaf het begin voor een lastige opgave: hoe bouw je goede woningen voor mensen met een laag inkomen, zonder dat de kosten te hoog worden? De huur moet betaalbaar blijven, maar er is ook geld nodig voor onderhoud en nieuwe projecten.
Dat leidt regelmatig tot moeilijke afwegingen. Meer ruimte en betere voorzieningen maken woningen aantrekkelijker, maar verhogen de bouwkosten. De Vereniging zoekt daarom naar eenvoudige, degelijke ontwerpen en voert een zorgvuldig financieel beheer. De huurinkomsten moeten bijdragen aan het voortbestaan van de organisatie en aan nieuwe woningen.
Ook de verhouding met de gemeente vraagt aandacht. De Vereniging wil haar maatschappelijke doel bereiken, maar opereert zelfstandig en moet haar plannen grotendeels met eigen middelen realiseren. Juist die combinatie van maatschappelijke betrokkenheid en financiële verantwoordelijkheid kenmerkt haar geschiedenis.
Meer dan stenen
De oprichters beschouwen goede huisvesting als een belangrijke voorwaarde voor een beter bestaan. Maar zij beperken zich niet tot het bouwen van woningen. Verschillende bestuursleden schrijven en publiceren over armoede, volksgezondheid, onderwijs en de verbetering van arbeiderswoningen. Daarmee proberen zij ook buiten Den Haag aandacht te vragen voor de problemen van hun tijd.
De Vereniging wisselt kennis uit met andere organisaties en laat belangstellenden zien hoe haar woningen zijn gebouwd. Zo draagt zij bij aan een bredere ontwikkeling: het groeiende besef dat de kwaliteit van woningen een publieke verantwoordelijkheid is.
Wat in 1854 nog een vernieuwend particulier initiatief is, groeit in de daaropvolgende decennia uit tot een belangrijk maatschappelijk onderwerp.
Van uitbreiding naar vernieuwing
In de negentiende en twintigste eeuw groeit het woningbezit van de Vereniging uiteindelijk tot ruim duizend woningen. De stad verandert ondertussen ingrijpend. Den Haag breidt uit, woonwensen veranderen en de eisen aan woningen worden steeds hoger.
Aan het einde van de twintigste eeuw kiest de Vereniging voor een nieuwe koers. Zij verkoopt een groot deel van haar woningbezit en gebruikt de opbrengsten om te investeren in nieuwe, betaalbare woningen. Daarbij krijgt het hergebruik van bestaande gebouwen een belangrijke plaats.
De Vereniging geeft voormalige scholen, kantoren en andere gebouwen een nieuwe woonbestemming. Zo ontstaan onder meer het Goudenregenhof, de appartementen aan het Dr. de Visserplein, de Lijsterbesstraat en het Jaarsmahof. Ook bouwt de Vereniging nieuwe woningen, bijvoorbeeld op binnenterreinen en bij bestaande complexen. De aanpak past bij de oorspronkelijke gedachte: beschikbare ruimte zo goed mogelijk benutten om mensen een prettige, betaalbare woonplek te bieden.
Een nieuwe generatie huurders
Ook de doelgroep verandert in de loop van de tijd. Terwijl de Vereniging zich aanvankelijk richtte op arbeidersgezinnen, verhuurt zij tegenwoordig vooral compacte woningen aan alleenstaanden. De woningen zijn bestemd voor mensen met een betaalde baan, die economisch verbonden zijn aan Den Haag en van wie het inkomen binnen de voorwaarden voor sociale huur valt. Zo blijft de Vereniging zich inzetten voor betaalbaar wonen in de stad.
De Vereniging bezit inmiddels bijna vijfhonderd woningen in Den Haag en Rijswijk. Het aanbod loopt uiteen van monumentale hofjes tot moderne, duurzame appartementen. Het behoud van historisch erfgoed blijft daarbij een belangrijke taak. De oude hofjes worden zorgvuldig onderhouden, zodat hun bijzondere karakter behouden blijft en ze tegelijkertijd geschikt blijven om in te wonen.
Een ideaal dat blijft
Ruim 170 jaar na de oprichting is de Koninklijke Haagse Woningvereniging nog altijd een zelfstandige vereniging zonder winstoogmerk. Ongeveer honderd leden ondersteunen haar maatschappelijke doelstellingen en brengen vrijwillig hun kennis en ervaring in.
De uitdagingen van vandaag zijn anders dan die van 1854. Den Haag kampt niet meer met dezelfde negentiende-eeuwse woonomstandigheden, maar de behoefte aan goede, betaalbare woningen is onverminderd groot. Daarmee blijft de gedachte van de vijf oprichters actueel.